Etyczne aspekty badań społecznych – casus badań nad przemocą domową wobec dzieci i młodzieży
 
Więcej
Ukryj
1
Uniwersytet Szczeciński, Wydział Humanistyczny, Instytut Socjologii, Krakowska 71, 71-017 Szczecin, Polska
 
 
Data nadesłania: 16-11-2023
 
 
Data ostatniej rewizji: 08-12-2023
 
 
Data akceptacji: 08-12-2023
 
 
Data publikacji online: 30-12-2023
 
 
Autor do korespondencji
Sebastian Kołodziejczak   

Uniwersytet Szczeciński, Wydział Humanistyczny, Instytut Socjologii, Krakowska 71, 71-017 Szczecin, Polska
 
 
Wychowanie w Rodzinie 2023;30(3):313-336
 
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Cel. Piśmiennictwo na temat zjawiska przemocy domowej pozwala dostrzec znaczące rozbieżności w jego przedstawianej skali, na podstawie opisywanych badań (nawet kilkadziesiąt punktów procentowych). Sytuacja taka prowadzi do szeregu problemów natury zarówno teoretycznej, jak i praktycznej, sprowadzających się w głównej mierze do zagadnień diagnozowania zjawiska. Artykuł przedstawia trzy typy czynników tych zróżnicowań: metodologiczne (różnice procedur badawczych), kulturowe (różnice sposobów rozumienia zjawisk w poszczególnych społeczeństwach) oraz etyczne (normatywy realizacji badań naukowych), przy czym pogłębione rozważania skoncentrowane zostały na znaczeniu zmian etycznych reguł prowadzenia badań z udziałem ludzi, dla obrazowania zjawisk. Materiały i metody. Autorzy korzystając z przykładu realizowanych przez siebie badań nad zjawiskiem przemocy domowej wobec dzieci i młodzieży szkolnej (kwestionariuszowe wywiady audytoryjne w próbach badawczych dla wybranych gmin Pomorza Zachodniego), podejmują problem wpływu zmieniających się wymogów etycznych dla badań socjologicznych na uzyskiwane wyniki. Porównują oni wyniki badań zrealizowanych w oparciu o odmienne regulacje dotyczące prowadzenia badań w szkołach. Wyniki i wnioski. Komparatywne ujęcie wyników badań realizowanych tą samą metodologią, lecz przy zmieniających się wymogach procedur etycznych realizacji badań, ujawniają sięgającą 17,3% różnicę w ogólnym ujęciu skali przemocy doświadczanej ze strony bliskich, oraz nawet 23% różnicy pod względem doświadczania – z jej strony najczęściej doświadczanej, a z drugiej, szczególnie trudnej do badania – przemocy psychicznej. W obliczu potrzeb poznawczych związanych z możliwie precyzyjnym obrazowaniem problemów społecznych oraz wobec konieczności ich obrazowania w sposób zgodny z kanonem wymogów etycznych, dobrą praktyką okazuje się powoływanie gremiów kompetentnych w zakresie optymalizacji projektów badawczych. Autorzy dzielą się doświadczeniem związanym z powoływaniem i funkcjonowaniem komisji etyki badań naukowych w ich macierzystej jednostce.
 
REFERENCJE (52)
1.
Armour, C., Sleath, E. (2014). Assessing the co-occurrence of intimate partner violence domains across the life-course: Relating typologies to mental health [Ocena współwystępowania obszarów przemocy ze strony partnera na przestrzeni całego życia: Powiązanie typologii ze zdrowiem psychicznym]. European Journal of Psychotraumatology, 5. DOI: 10.3402/ejpt.v5.24620.
 
2.
Bandosz, P., Zagożdżon, P. (2021). Badanie poszczególnych obszarów stanu zdrowia osób starszych, w tym jakości życia związanej ze zdrowiem – The PolSenior 2. Pobrane z: https://polsenior2.mug.edu.pl/.
 
3.
Bieńkowska, E. (2008). Zjawisko wiktymizacji wtórnej: Pojęcie, przyczyny, przeciwdziałanie (na przykładzie niektórych polskich regulacji karnych). Archiwum Kryminologii, 29–30, 65–74. DOI: 10.7420/AK2007-2008E.
 
4.
Błędowski, P., Grodzicki, T., Mossakowska, M., Zdrojewski, T. (red.). (2021). Badanie poszczególnych obszarów stanu zdrowia osób starszych, w tym jakości życia związanej ze zdrowiem. Gdańsk: Gdański Uniwersytet Medyczny.
 
5.
Brownell, P. (2015). Neglect, abuse and violence against older women: Definitions and research frameworks [Zaniedbanie, molestowanie i przemoc wobec starszych kobiet: Definicje i ramy badawcze]. South Eastern European Journal of Public Health, 1, 1–12. DOI: 10.4119/seejph-1774.
 
6.
Brownell, P. (2016). A reflection on gender issues in elder abuse research: Brazil and Portugal [Refleksja na temat kwestii płci w badaniach nad przemocą wobec osób starszych: Brazylia i Portugalia]. Ciência & Saúde Coletiva, 21, 3323–3330. DOI: 10.1590/1413-812320152111.23142016.
 
7.
Chan, K. L., Chen, Q., Chen, M. (2021). Prevalence and correlates of the co-occurrence of family violence: A meta-analysis on family polyvictimization [Częstość występowania i korelaty współwystępowania przemocy w rodzinie: Metaanaliza poliwiktymizacji rodziny]. Trauma, Violence & Abuse, 22(2), 289–305. DOI: 10.1177/1524838019841601.
 
8.
Chane, S., Adamek, M. (2015). Factors contributing to elder abuse in Ethiopia [Czynniki przemocy wobec osób starszych w Etiopii]. The Journal of Adult Protection, 17, 99–110. DOI: 10.1108/JAP-07-2014-0026.
 
9.
Chen, M., Chan, K. L. (2022). Elder abuse and neglect in China: Prevalence, cooccurrence, and intergenerational risk factors [Przemoc i zaniedbanie osób starszych w Chinach: Częstość występowania, współwystępowanie i międzypokoleniowe czynniki ryzyka]. Journal of Interpersonal Violence, 37, 11–12. DOI: 10.1177/0886260520985501.
 
10.
Declaration of Helsinki – Ethical principles for medical research involving human subjects (2013) [Deklaracja Helsińska – Zasady etyczne badań medycznych z udziałem ludzi]. Pobrane z: https://www.wma.net/policies-p....
 
11.
Diagnoza dotycząca osób stosujących przemoc w rodzinie: Przemoc w rodzinie z perspektywy dorosłej populacji Polski (2011). Pobrane z: https://archiwum.mrips.gov.pl/....
 
12.
Diagnoza zjawiska przemocy w rodzinie w Polsce wobec kobiet i wobec mężczyzn: Część I – raport z badań ogólnopolskich (2010). Pobrane z: https://archiwum.mrips.gov.pl/....
 
13.
Dutton, M. A., Goodman, L. A., Bennett, L. (1999). Court-involved battered women’s responses to violence: The role of psychological, physical, and sexual abuse [Sądowe reakcje kobiet maltretowanych na przemoc: Rola przemocy psychicznej, fizycznej i seksualnej]. Violence and Victims, 14(1), 89–104. DOI: 10.1891/0886-6708.14.1.89.
 
14.
Ethical principles of psychologists and code of conduct [Zasady etyczne psychologów i kodeks postępowania] (2017). Pobrane z: https://www.apa.org/ethics/cod....
 
15.
Flury, M., Nyberg, E., Riecher-Rössler, A. (2010). Domestic violence against women: Definitions, epidemiology, risk factors and consequences [Przemoc domowa wobec kobiet: Definicje, epidemiologia, czynniki ryzyka i konsekwencje]. Swiss Medical Weekly, 140, w13099. DOI: 10.4414/smw.2010.13099.
 
16.
Gender Statistics – violence against women [Statystyki dotyczące płci – przemoc wobec kobiet] (2016). Department of Economic and Social Affairs Statistics. Pobrane z: https://unstats.un.org/unsd/ge....
 
17.
Global status report on violence prevention 2014 [Globalny raport o stanie zapobiegania przemocy 2014] (2014). Geneva: World Health Organization.
 
18.
Grunfeld, A. F., Larsson, D. M., Mackay, K., Hotch, D. (1996). Domestic violence against elderly women [Przemoc domowa wobec starszych kobiet]. Canadian Family Physician, 42, 1485–1493.
 
19.
Gumowska, I. (2017). Skala i struktura przemocy w rodzinie. W: Ł. Wirkus, P. Kozłowski (red.), Przemoc w rodzinie: Ujęcie interdyscyplinarne (ss. 161–181). Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”.
 
20.
Halicka, M. (2014). Przemoc wobec osób starszych w rodzinie i instytucjach opiekuńczych. W: P. Szukalski, B. Szatur-Jaworska (red.), Aktywne starzenie się: Przeciwdziałanie barierom (ss. 91–110). Łódź: Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego.
 
21.
Halicka, M., Halicki, J., Ślusarczyk, P. (2012). Przemoc w stosunku do osób starszych. W: M. Mossakowska, A. Więcek, P. Błędowski (red.), Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce (ss. 495–509). Poznań: Termedia Wydawnictwa Medyczne.
 
22.
Human rights of older persons: Summary of the report of the secretary-general to the general assembly [Prawa człowieka osób starszych: Podsumowanie raportu Sekretarza Generalnego Zgromadzenia Ogólnego] (2010). Report A/66/173. Pobrane z: https://www.ohchr.org/sites/de....
 
23.
ICC/ESOMAR: Międzynarodowy kodeks badań rynku i opinii, badań społecznych oraz analityki danych (2016). Pobrane z: http://www.ofbor.pl/public/Fil....
 
24.
Jarosz, M. (1975). Psychologia i psychopatologia życia codziennego. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
 
25.
Jewkes, R., Levin, J., Penn-Kekana, L. (2002). Risk factors for domestic violence: Findings from a South African cross-sectional study [Czynniki ryzyka przemocy domowej: Wnioski z badania przekrojowego w Republice Południowej Afryki]. Social Science & Medicine, 55(9), 1603–1617. DOI: 10.1016/S0277-9536(01)00294-5.
 
26.
Karoński, M. (2016). Zalecenia rady Narodowego Centrum Nauki dotyczące badań z udziałem ludzi. Warszawa: Narodowe Centrum Nauki. Pobrane z: https://www.ncn.gov.pl/sites/d....
 
27.
Kodeks etyki pracownika naukowego (2020). Pobrane z: https://instytucja.pan.pl/imag....
 
28.
Kodeks etyki socjologa (2012). Warszawa: Polskie Towarzystwo Socjologiczne. Pobrane z: https://pts.org.pl/wp-content/....
 
29.
Komisja Etyki Badań Społecznych. Pobrane 10.10.2023 z: https://soc.usz.edu.pl/badania....
 
30.
Konwencja o prawach dziecka (1989). Dz.U.1991.120.526. Pobrane z: https://brpd.gov.pl/konwencja-....
 
31.
Korzeniowski, K. (2009). Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych: Część II: Raport z badania profesjonalistów. Warszawa: Polska Akademia Nauk, Instytut Psychologii.
 
32.
Korzeniowski, K., Radkiewicz, P. (2015). Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych: Raport z badania ogólnopolskiego 2015 r. oraz badania porównawczego z lat 2009–2015. Warszawa: Polska Akademia Nauk, Instytut Psychologii.
 
33.
Krug, E. G., Mercy, J. A., Dahlberg, L. L., Zwi, A. B. (2002). World report on violence and health [Światowy raport o przemocy i zdrowiu]. Lancet, 360, 1083–1088. DOI: 10.1016/S0140-6736(02)11133-0.
 
34.
Marshall, L. L. (1992a). Development of the severity of violence against women scales [Rozwój skali nasilenia przemocy wobec kobiet]. Journal of Family Violence, 7(2), 103–121. DOI: 10.1007/BF00978700.
 
35.
Marshall, L. L. (1992b). The severity of violence against men scales [Skala nasilenia przemocy wobec mężczyzn]. Journal of Family Violence, 7(3), 189–203. DOI: 10.1007/BF00979027.
 
36.
Mitchell, L. (2011). Domestic violence in Australia: An overview of the issues (Australia) [Przemoc domowa w Australii: Przegląd zagadnień]. Pobrane z: https://www.aph.gov.au/about_p.... Mossakowska, M., Więcek, A., Błędowski, P. (red.). (2012). Aspekty medyczne, psychologiczne, socjologiczne i ekonomiczne starzenia się ludzi w Polsce. Poznań: Termedia Wydawnictwa Medyczne.
 
37.
Pickering, C. E., Yefimova, M., Maxwell, C. (2019). Co-occurrence of abuse and neglect as reported by dementia family caregivers [Współwystępowanie przemocy i zaniedbania według relacji opiekunów rodzinnych osób chorych na demencję]. Innovation in Aging, 3(1), S544–S544. DOI: 10.1093/geroni/igz038.2002.
 
38.
Podnieks, E., Anetzberger, G., Wilson, S., Teaster, P., Wangmo, T. (2010). Worldview environmental scan on elder abuse [Światowy przegląd środowiska przemocy wobec osób starszych]. Journal of Elder Abuse & Neglect, 22, 164–179. DOI: 10.1080/08946560903445974.
 
39.
Przemoc i konflikty w domu: Komunikat z badań (2005). Warszawa: Centrum Badania Opinii Publicznej. Pobrane z: https://www.cbos.pl/SPISKOM.PO....
 
40.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 2011. w sprawie procedury „Niebieskiej Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” (2011). Dz. U. Nr 209, poz. 1245.
 
41.
Sozański, T. (1999). Etyka badań socjologicznych. Pobrane z: https://home.cyf-kr.edu.pl//~u....
 
42.
Such, J. (1996). O rodzajach wiedzy. Człowiek i Społeczeństwo, 2, 5–19.
 
43.
Syukriani, Y., Noviandhari, A., Arisanti, N., Setiawati, E. P., Rusmil, V. K., Dhamayanti, M., Sekarwana, N. (2022). Cross-sectional survey of underreported violence experienced by adolescents: A study from Indonesia [Przekrojowe badanie niezgłaszanej przemocy doświadczanej przez młodzież: Badanie przeprowadzone w Indonezji]. BMC Public Health, 22(1), 50. DOI: 10.1186/s12889-021-12427-8.
 
44.
Śniegulska, A. (2016). Violence against women and elderly people in a family environment [Przemoc wobec kobiet i osób starszych w środowisku rodzinnym]. Journal of Modern Science, 31(4), 101–124.
 
45.
Terelak, A., Kołodziejczak, S., Bulsa, M. (2019). Scale and forms of domestic violence against schoolchildren in rural, rural-urban and urban areas [Skala i formy przemocy domowej wobec młodzieży szkolnej na terenach wiejskich, miejsko-wiejskich oraz miejskich]. Annals of Agricultural and Environmental Medicine, 26(4), 572–578. DOI: 10.26444/aaem/103871.
 
46.
Tittlová, M. (2018). Neglect of seniors as a form of domestic violence [Zaniedbanie osób starszych jako forma przemocy domowej]. CBU International Conference on Innovations in Science and Education, 6, 810–815. DOI: 10.12955/cbup.v6.1253.
 
47.
Tobiasz-Adamczyk, B. (2010). Osoby starsze i niepełnosprawne jako kategoria osób szczególnie narażonych na przemoc. W: D. Jaszczak-Kuźmińska, K. Michalska (red.), Przemoc w rodzinie wobec osób starszych i niepełnosprawnych: Poradnik dla pracowników pierwszego kontaktu (ss. 33–67). Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
 
48.
Ustawa z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (2010). Dz. U. Nr 125, poz. 842.
 
49.
Ustawa z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (2018). Dz. U. 2018 poz. 1000.
 
50.
WHO multi-country study on women’s health and domestic violence against women: Summary report of initial results on prevalence, health outcomes and women’s responses [Wielonarodowe badanie WHO na temat zdrowia kobiet i przemocy domowej wobec kobiet: Raport podsumowujący wstępne wyniki dotyczące rozpowszechnienia, wyników zdrowotnych i reakcji kobiet] (2005). Geneva: World Health Organization. Pobrane z: https://apps.who.int/iris/hand....
 
51.
Williams, J. L., Davis, M., Acierno, R. (2017). Global prevalence of elder abuse in the community [Globalne rozpowszechnienie przemocy wobec osób starszych w społeczeństwie]. W: X. Dong (red.), Elder abuse: Research, practice and policy (ss. 45–65). New York: Springer International Publishing. DOI: 10.1007/978-3-319-47504-2_2.
 
52.
Wiśniewski, A., Kędziora-Kornatowska, K., Ślusarz, R., Filipska, K. (2020). Prevalence and associated factors of elder psychological abuse- a cross- sectional screening study, based on a hospitalized community from Poland [Częstość występowania i czynniki towarzyszące przemocy psychicznej wobec osób starszych – przekrojowe badanie przesiewowe na grupie hospitalizowanej społeczności z Polski]. Archives of Gerontology and Geriatrics, 90, 104–152. DOI: 10.1016/j.archger.2020.104152.
 
eISSN:2300-5866
ISSN:2082-9019
Journals System - logo
Scroll to top