Bieżący numer
Online first
Archiwum
O czasopismie
Cele i zakres czasopisma
Wydawca i organ zarządzający
Zespół redakcyjny
Rada Naukowa
Kolegium Recenzentów
Indeksacja i współczynniki wpływu
Prawa autorskie i polityka otwartego dostępu
Źródła finansowania
Polityka prywatności
Dla autorów
Procedura publikacji
Procedura recenzowania
Wymogi redakcyjne
Etyka publikacji
Procedura postępowania w przypadku naruszenia praw autorskich i zasad etyki publikacyjnej
Polityka w zakresie generatywnej sztucznej inteligencji (AI) i technologii wspomaganych przez AI
Między domem a szkołą parafialną: Odpowiedzialność rodziców za wychowanie i kształcenie dzieci wiejskich w Powinnościach gospodarzów wiejskich Józefa Legowicza (1779)
1
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Kraków, Polska
Data nadesłania: 17-08-2026
Data akceptacji: 02-11-2026
Data publikacji online: 09-11-2026
Autor do korespondencji
Stanisław Cader
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Bobrzyńskiego 10, 30-348 Kraków, Polska
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, Bobrzyńskiego 10, 30-348 Kraków, Polska
SŁOWA KLUCZOWE
Józef Legowiczodpowiedzialność rodzicielskadzieciństwo wiejskieszkoła parafialnawychowanie rodzinneoświecenie katolickieRzeczpospolita Obojga Narodów
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Cel. W historiografii edukacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów wychowanie rodzinne, szkolnictwo parafialne i reformy oświeceniowe bywają omawiane oddzielnie. Poradnik Józefa Legowicza z 1779 roku łączy te obszary. Celem artykułu jest rekonstrukcja
podziału odpowiedzialności za wychowanie dzieci między rodziców, gospodarstwo domowe i szkołę parafialną oraz ustalenie, w jaki sposób przykład dorosłych nadawał tej odpowiedzialności wiarygodność. Metody i materiały. Zastosowano jakościową analizę historyczną wydania Powinności gospodarzów wiejskich z 1779 roku. Analizę wewnętrzną tekstu połączono z porównaniem kontekstowym z Przepisem do szkół parafialnych Komisji Edukacji Narodowej z 1774 roku oraz z wynikami badań nad dzieciństwem, parafią, katechezą i oświeceniem katolickim. Poradnik odczytano jako program normatywny, a nie bezpośredni zapis praktyki wychowawczej. Wyniki i wnioski. Legowicz uznawał dom za pierwsze środowisko formacji religijnej i moralnej, ale zobowiązywał rodziców do posyłania dzieci do szkoły parafialnej. Jej program łączył katechezę i dobre obyczaje z czytaniem, pisaniem, rachunkami oraz użytecznymi umiejętnościami. Nauka szkolna miała służyć Bogu, Kościołowi, krajowi i rodzinie, a jej przyszłe pożytki uzasadniały rezygnację z doraźnej pracy dziecka. Autorytet rodzicielski zależał od postępowania dorosłych: wulgarna mowa, gniew i brutalne karcenie przeczyły przekazywanym normom. Dane dotyczące szkoły w Korkożyszkach wskazują, że Legowicz wspierał ten program instytucjonalnie. Poradnik formułował komplementarny model domu i szkoły.
Choć pozostawał hierarchiczny i utylitarny, rozszerzał powinność rodziców o zapewnienie dostępu do nauki oraz o wiarygodność codziennego przykładu.
REFERENCJE (26)
2.
Bartnicka, K. (1993). Księdza Józefa Legowicza poradnik życia rodzinnego [Fr Józef Legowicz’s guide to family life]. Przegląd Humanistyczny, 37(4/319), 71–78.
3.
Girininkaitė, V. (2017). Juozapas Legavičius (Józef Legowicz, 1743–1812): His life and legacy. Senoji Lietuvos literatūra, 43, 191–213. https://doi.org/10.51554/SLL.2....
4.
Kahl, E. (2011). Wychowanie dziecka w rodzinie szlacheckiej w XVI i XVII wieku [Child upbringing in a noble family in the sixteenth and seventeenth centuries]. Wychowanie w Rodzinie, 1(1), 19–38. https://doi.org/10.23734/wwr20....
5.
Kamińska, J. (2018). Komisja Edukacji Narodowej 1773–1794: Szkoły w Wydziale Litewskim [The Commission of National Education, 1773–1794: Schools in the Lithuanian Department]. Wydawnictwo Instytutu Historii Nauki PAN.
6.
Komisja Edukacji Narodowej. (1925). Przepis do szkół parafialnych [Regulation for parish schools]. In J. Lewicki (Ed.), Ustawodawstwo szkolne za czasów Komisji Edukacji Narodowej: Rozporządzenia, ustawy pedagogiczne i organizacyjne (1773–1793) (pp. 16–25). M. Arct. (Original work published 1774).
7.
Legowicz, J. (1779). Powinności gospodarzów wiejskich w krótkości zebrane przez X. Legowicza, plebana korkozyskiego, i dla wygody swoich parafianów do druku podane [The duties of rural householders, briefly collected by Fr Legowicz, parish priest of Korkożyszki, and published for the benefit of his parishioners]. Drukarnia Jego Królewskiej Mości przy Akademii.
8.
Lehner, U. L. (2016). The Catholic Enlightenment: The forgotten history of a global movement. Oxford University Press.
9.
Litak, S. (2004). Parafie w Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku: Struktura, funkcje społeczno-religijne i edukacyjne [Parishes in the Polish–Lithuanian Commonwealth in the sixteenth–eighteenth centuries: Structure and socio-religious and educational functions]. Towarzystwo Naukowe KUL.
10.
Mačiulytė, K. (2006). Religious and civic identity in Grand Duchy of Lithuania Enlightenment sermons. Literatūra, 48(7), 102–118. https://doi.org/10.15388/Liter....
11.
Pajėdienė, J. (2022). Kiprijono Lukausko “Pamoksło ape Kiemioniszkas Naminiku pawinastes” (1797) atitiktis Juozapo Legavičiaus “Powinnosci Gaspodarzow Wieyskich” (1779) tekstams [Correspondence between Pamoksłas apie “Kiemioniszkas Naminiku Pawinastes” (1797) by Kiprijonas Lukauskas and the texts from “Powinnosci Gospodarzow Wieyskich” (1779) by Juozapas Legavičius]. Acta Linguistica Lithuanica, 87, 85–100. https://doi.org/10.35321/all87....
12.
Piotrowski, P. (2025). Przywracanie wiarygodności jako akt komunikacyjny: Tractatus VII Ludwika Babenstubera OSB wobec współczesnych teorii reputacji i public relations [Restoring credibility as an act of communication: Tractatus VII by Ludwig Babenstuber OSB and contemporary theories of reputation and public relations]. Homo et Societas, 10, 138–155. https://doi.org/10.4467/254361....
13.
Piotrowski, P. (2026). Między normą a przekazem: Sprawiedliwość w Tractatus VII Ludwika Babenstubera OSB jako model komunikacji społecznej XVIII wieku [Between norm and message: Justice in Tractatus VII of Ludwig Babenstuber OSB as a model of social communication in the eighteenth century]. Roczniki Teologiczne, 73(1), 39–52. https://doi.org/10.18290/rt202....
14.
Puzynina, J. (2015). Powinność i obowiązek [Duty and obligation]. LingVaria, 10 (special issue), 121–130. https://doi.org/10.12797/LV.10....
15.
Rok, B. (1996). Józef Legowicz (zm. 1812), oświeceniowy kaznodzieja litewski, i jego poradnik dobrego życia [Józef Legowicz (d. 1812), a Lithuanian Enlightenment preacher, and his guide to the good life]. In A. Kargulowa (Ed.), Z podstaw poradoznawstwa (Vol. 1, pp. 51–65). Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
16.
Rok, B. (1998). Józef Legowicz – oświeceniowy kaznodzieja litewski: Próba szerzenia idei oświeceniowych wśród ludu [Józef Legowicz – Lithuanian Enlightenment preacher: An attempt to disseminate Enlightenment ideas among the people]. In J. Grobis (Ed.), Oświeceni wobec rozbiorów Polski (pp. 245–262). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
17.
Skinner, Q. (1969). Meaning and understanding in the history of ideas. History and Theory, 8(1), 3–53. https://doi.org/10.2307/250418....
18.
Słowiński, J. Z. (2005). Katechizmy katolickie w języku polskim od XVI do XVIII wieku [Catholic catechisms in Polish from the sixteenth to the eighteenth century]. Wydawnictwo KUL.
19.
Szybiak, I. (1973). Szkolnictwo Komisji Edukacji Narodowej w Wielkim Księstwie Litewskim [The school system of the Commission of National Education in the Grand Duchy of Lithuania]. Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
20.
Ślusarska, M. (2012). Ku odnowie życia religijno-moralnego wiernych i poprawie ich obyczajów: Duchowieństwo diecezji wileńskiej w okresie pontyfikatu biskupa Ignacego Jakuba Massalskiego (1762–1794) a oświeceniowa reforma katolicka [Toward the renewal of the religious and moral life of the faithful and the improvement of their customs: The clergy of the Vilnius diocese under Bishop Ignacy Jakub Massalski (1762–1794) and Catholic Enlightenment reform]. Senoji Lietuvos literatūra, 33, 171–211.
21.
Świerczek, A. (2017). The vocation to parenthood in the context of a demographic crisis in Poland. The Person and the Challenges, 7(2), 125–137. https://doi.org/10.15633/pch.2....
22.
Witecki, S. (2017). Theory and practice of parochial preaching in the late eighteenthcentury Polish–Lithuanian Commonwealth. Slověne, 6(2), 597–621. https://doi.org/10.31168/2305-....
23.
Witecki, S. (2018). Przekaz kulturowy w parafiach katolickich na obszarze Rzeczypospolitej Obojga Narodów czasów stanisławowskich [Cultural transmission in Catholic parishes in the Polish–Lithuanian Commonwealth during the reign of Stanisław August]. Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana.
24.
Witecki, S. (2025). Clerical professionalisation and Catholic Enlightenment in the Polish–Lithuanian Commonwealth. The Journal of Ecclesiastical History, 76(1), 78–102. https://doi.org/10.1017/S00220....
25.
Ziomek, P. (2016). Rola kobiety w okresie prenatalnym i pierwszych dniach życia dziecka w świetle XVIII-wiecznego poradnika Józefa Legowicza [The role of women in the prenatal period and the first days of a child’s life in light of an eighteenthcentury guide by Józef Legowicz]. Biuletyn Historii Wychowania, 35, 89–100. https://doi.org/10.14746/BHW.2....
26.
Żołądź-Strzelczyk, D. (2002). Dziecko w dawnej Polsce [The child in old Poland]. Wydawnictwo Poznańskie.
Finansowane ze środków:
Projekt rozwoju praktyk wydawniczych i edytorskich oraz ich wpływu na utrzymanie się w obiegu międzynarodowym czasopisma został sfinansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Projekt obejmował następujące działania: modernizację strony internetowej czasopisma, wdrożenie systemu submisji artykułów oraz wdrożenie menedżera bibliografii, wdrożenie systemu antyplagiatowego, wprowadzenie automatycznego systemu informowania członków społeczności akademickiej, a także tłumaczenie artykułów na język angielski. Kwota środków finansowych stanowiących pomoc przyznaną w ramach programu „Rozwój czasopism naukowych" na podstawie umowy nr RCN/SN/0666/2021/1 z dnia 22.12.2022 roku wyniosła 79 890, 96 zł. Szczegółowy opis realizowanych działań znajduje się w zakładce "Źródła finansowania"
© 2006-2026 Journal hosting platform by Bentus
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
